In Spanje hoorde de kerststal lange tijd net zo bij het feest als de Drie Koningen bij 6 januari. De kerstboom kwam pas later – en bracht nieuwe gebruiken met zich mee. Tegenwoordig staan ze vaak vreedzaam naast elkaar. Maar hun betekenis is veranderd.
Maria, Jozef en het kindje Jezus staan in de stal, de herders verzamelen zich met hun schapen en de Drie Koningen zijn al onderweg. Daarnaast staat een kerstboom te schitteren, met daaronder de cadeautjes. Wat tegenwoordig ook aan de Costa Blanca vanzelfsprekend bij elkaar hoort, vindt zijn oorsprong in twee verschillende kersttradities. Terwijl de kerststal eeuwenlang het belangrijkste kerstsymbool in Spaanse gezinnen was, begon de versierde boom vanuit Midden-Europa aan zijn zegetocht. Inmiddels is hij vrijwel overal doorgedrongen. Maar heeft hij de kerststal daadwerkelijk verdrongen?
Toen Franciscus van Assisi in 1223 in het Italiaanse Greccio de geboorte van Jezus liet naspelen, wilde hij de mensen het kerstverhaal dichterbij brengen. Met een voederkribbe, hooi, een os en een ezel maakte hij het bijbelverhaal levendig. Kerststalfiguren zoals we die vandaag de dag kennen, waren er toen nog niet. Hieruit ontwikkelde zich in de loop der eeuwen een uitgebreide traditie. Vooral in Italië ontstonden complete kerststallandschappen met huizen, werkplaatsen, markten en scènes uit het dagelijks leven. In Spanje kwamen dergelijke voorstellingen aanvankelijk vooral via kerkelijke instellingen en adellijke huishoudens terecht. De kerstkribbekunst kreeg in de 18e eeuw een beslissende impuls door koning Karel III, die eerder in Napels had geregeerd en de daar heersende traditie meebracht. Wat begon als een religieuze voorstelling, groeide steeds meer uit tot een familiegebruik. En de Spanjaarden lieten het zeker niet bij een eenvoudige stal.
Wie een traditionele Spaanse kerststal, een Belén, als je goed kijkt, ontdek je veel meer dan alleen de geboorte van Christus. Er wordt brood gebakken, water gedragen, was gedaan en op de markt gehandeld. Tussen de bijbelse figuren staan boeren, ambachtslieden en handelaars, soms zelfs mensen in regionale klederdracht. De kerststal vertelt niet alleen over Bethlehem, maar ook over het leven van de mensen die er deel van uitmaken. Hoe ver deze traditie reikt, blijkt uit de provincie Alicante. Het Museo de Belenes in Alicante is volledig gewijd aan de kerststal-kunst. In Alcoy hoort het historische poppenspel Betlem de Tirisiti tijdens de kerstperiode. Daar komen de Heilige Familie en bijbelse figuren samen met lokale personages, alledaagse taferelen en volkshumor. En dan is er nog een bijzonder eigenzinnig figuur uit de Catalaanse kerststaltraditie: de Caganer, die met zijn broek naar beneden zijn behoefte doet. Wat niet erg kerstachtig klinkt, hoort daar al generaties lang bij. Het is echter geen algemeen onderdeel van Spaanse kerststallen en ook geen typische traditie van de Costa Blanca. De kerststal was nu eenmaal nooit uitsluitend een plek van devotie. Ze mocht ook het gewone leven weergeven.
De versierde kerstboom kwam vooral in het Duitstalige Midden-Europa tot stand. Al in de 16e eeuw zijn er aanwijzingen voor dergelijke gebruiken. Aanvankelijk hingen er appels, noten en gebak aan de takken; later kwamen daar kaarsen en uiteindelijk elektrische lampjes bij. In de 19e eeuw verspreidde de kerstboom zich via Europese adellijke huizen en burgerlijke families naar andere landen. In Spanje wordt de Russische aristocrate Sofía Troubetzkoy beschouwd als een belangrijke pionier. Zij liet in 1870 in haar paleis in Madrid een versierde kerstboom opzetten. Er waren echter al eerder sporadische vermeldingen van kerstbomen. In de loop van de 20e eeuw werd de traditie in Spanje steeds populairder. De boom had een doorslaggevend voordeel: hij kon worden versierd zonder dat dit gebonden was aan een bepaald kerstverhaal en werd het middelpunt van het uitdelen van de cadeautjes. Dat veranderde ook de Spaanse feestdagen. Traditioneel brachten hier namelijk niet de kerstman of het kerstkind de cadeautjes, maar de Drie Koningen op 6 januari. Tegenwoordig krijgen kinderen in veel gezinnen al met Kerstmis cadeautjes en mogen ze zich begin januari nogmaals verheugen. De kerstman en de Reyes Magos delen in zekere zin de verantwoordelijkheid.
Dat de kerstboom tegenwoordig alomtegenwoordig is in winkelcentra, hotels, restaurants en op openbare pleinen, betekent niet dat de kerststal verdwenen is. Haar rol is juist uitgebreid. Voor gelovige christenen staat de geboorte van Jezus nog steeds centraal. Voor anderen is de Belén vooral een jeugdherinnering, een familietraditie of een stukje regionale cultuur. Spanje verklaarde dat Belenismo In 2022 uitgeroepen tot representatief immaterieel cultureel erfgoed. Naast de religieuze wortels worden ook het kunsthandwerk, de overgeleverde technieken en de maatschappelijke betekenis gewaardeerd. Ook de kerstboom heeft een andere symboliek gekregen. Wat begon als een gebruik met christelijke en oudere symbolen van groenblijvende planten, is uitgegroeid tot een internationaal symbool voor de feestdagen. Je hoeft niet tot een kerk te behoren of het kerstverhaal te kennen om van een verlichte kerstboom te kunnen genieten.
Juist aan de Costa Blanca, waar Spaanse gezinnen en internationale inwoners verschillende gebruiken in ere houden, komen deze kerstwerelden samen. Terwijl voor de een de kerststal en Driekoningen erbij horen, associëren anderen Kerstmis vooral met de versierde boom en het uitdelen van cadeautjes op kerstavond. Veel gezinnen hebben al lang elementen uit beide tradities overgenomen. Misschien is dat de reden waarom de kerststal, ondanks de populariteit van de kerstboom, zijn plaats heeft behouden. De boom zorgt voor lichtjes, cadeautjes en een feestelijke sfeer. De kerststal vertelt een verhaal dat van generatie op generatie is doorgegeven – en dat inmiddels ook mensen aanspreekt voor wie Kerstmis niet langer uitsluitend een religieus feest is. De kerstboom heeft de kerststal in ieder geval niet verdrongen. Beide hebben hun plek gevonden. Alleen over de vraag of het kindje Jezus al vóór kerstavond in de kerststal thuishoort en of de drie koningen al begin december mogen arriveren, kan nog steeds heerlijk worden gediscussieerd.
Van monumentale figuren en tot in de kleinste details uitgewerkte miniatuurwerelden tot historisch kersttheater: deze tien kerststallen laten zien hoe veelzijdig de kersttraditie in de regio is.
RECLAME
